Meer dan papier: de betekenis en meerwaarde van boeken

Lezen en lezers hebben een positief imago

In het onderzoek werd gekeken welke woorden respondenten associeerden met lezen en lezers en hoe sterk verankerd deze associaties waren.  De sterkst verankerde associaties zijn positief: veel respondenten associëren lezen met de woorden leerzaam (95%), ontspannend (91%), verrijkend en interessant (beide 89%). Ook de associatie met ‘saai’ is sterk, maar wel slechts onder een verhoudingsgewijs kleine groep (20%).

Ook het beeld van lezers is overwegend positief. Lezers worden gezien als interessant en intelligent (beide 78%) en als serieus (73%).

Lezen als onderdeel van je identiteit

Het onderzoek besteedt ook aandacht aan lezers die zich op de een of andere manier identificeren met het lezen van boeken. Er wordt onderscheid gemaakt tussen twee groepen: boekenliefhebbers, die aangeven dat lezen een belangrijk onderdeel is van wie ze zijn, en etaleerders, die graag aan anderen laten merken dat ze lezer zijn.

Boekenliefhebbers en etaleerders verschillen op verschillende vlakken van elkaar. Zo lezen boekenliefhebbers meer: 86% van hen is een heavy lezer, vergeleken met 43% van de etaleerders. Ook hebben boekenliefhebbers relatief veel boeken in huis: bijna een kwart van hen (23%) heeft genoeg boeken om 4 of meer kasten te vullen. Van de etaleerders is dit 8%.

Etaleerders zijn dan weer actiever op sociale media wat betreft boeken: ongeveer een vijfde van hen plaatst (20%) of reageert (22%) op socialemediaberichten over boeken. Onder boekenliefhebbers is dit respectievelijk 4% en 9%. De leeftijdsopbouw van de twee groepen speelt bij deze resultaten mogelijk een rol: onder de etaleerders is bijna de helft (44%) jonger dan 35, onder boekenliefhebbers is dit een kwart. En ook onder jongeren zien we dat lezen onderdeel is van het online leven.

Vooral bij jongeren krijgt lezen een online dimensie

Jongeren zien vaker berichten over boeken, auteurs of lezen op sociale media (53%) dan de gemiddelde Nederlander (43%). Jongeren volgen daarnaast vaker boekaccounts of -hashtags: 27% van hen doet dat, tegenover 17% van alle respondenten. 12% plaatst wel eens zelf content over boeken, tegenover 7% van alle respondenten.

Ook online leesplatforms zijn onder jongeren populairder. Onder jonge lezers maakt 50% gebruik van een leesplatform, tegenover 27% van alle respondenten. Goodreads en Hebban zijn het populairst en worden vooral gebruikt om inspiratie op te doen (57%) en om bij te houden wat men gelezen heeft (43%).

Het type boekencontent dat men interessant vindt, verschilt bovendien per leeftijd. Bepaalde content is bij iedereen favoriet, zoals boekentips, persoonlijke leeservaringen en boekrecensies. Daarnaast zijn jongeren bovengemiddeld geïnteresseerd in berichten waarin mensen hun emotionele reactie op een boek laten zien en in foto’s van boekenkasten of opengeslagen boeken in een mooie setting.

Om meer zicht te krijgen op hoe jongeren omgaan met online boekencontent, sprak KVB Boekwerk met literatuuronderzoeker Aafje de Roest (UvA)*. Volgens haar sluiten deze voorkeuren die jongeren hebben in type content aan bij de manier waarop sociale media werken: de ‘wetten van social media’ vertalen zich naar boekcultuur onder jongeren. Content creators, zoals BookTokkers en influencers, willen via hun posts op sociale media een bepaalde esthetiek uitdragen. Boeken kunnen daar onderdeel van zijn. Het thema van het boek dat zij laten zien sluit dan aan bij het imago van het account: een influencer die een feministische boodschap uitdraagt, plaatst dan ook berichten over boeken over feminisme. Wanneer dit aansluit bij het imago van de content creator, ervaren de kijkers het als authentiek.

Ook herkenbaarheid is van belang op sociale media en dus in boekencontent: jongere lezers halen hun boekentips minder uit bijvoorbeeld krantrecensies en meer uit een informeel netwerk van mensen net zoals zijzelf. Dit kunnen BookTokkers of influencers zijn, maar ook andere alledaagse lezers, die comments plaatsen onder (boeken)content.

Volgens De Roest ligt op sociale media een kans voor leesbevordering. Jongeren die in hun eigen omgeving niet met boeken en lezen in aanraking komen, zijn via sociale media wel te bereiken. Persoonlijke tips van accounts waarin jongeren zichzelf herkennen kunnen juist deze groep inspiratie bieden.

Boeken zijn meer dan leesmateriaal

Het kopen en bezitten van boeken draait voor veel mensen om meer dan alleen het aanschaffen van leesmateriaal. 60% van de respondenten geeft aan dat het kopen van boeken een positief gevoel geeft en 55% koopt graag een boek om zichzelf te verwennen. Niet alleen de inhoud, maar ook het uiterlijk van een boek speelt voor een deel een rol bij de aankoop. Voor jongeren geldt dit sterker: bijna vier op de tien 35-minners (38%) geeft aan dat het uiterlijk van een boek een belangrijke reden voor hen is om het boek te kopen (tegenover 22% gemiddeld). Jongeren zijn ook vaker dan gemiddeld bereid om meer voor een boek te betalen als dat mooi vormgegeven is.

Gemiddeld hebben Nederlanders zo’n 90 fysieke boeken in huis. Deze boeken hebben voor veel mensen ook een persoonlijke betekenis. Zo bewaart 69% van hen boeken waaraan die bijzondere herinneringen heeft. Ook vindt ruim de helft dat de boeken in de eigen boekenkast iets zeggen over wie ze zijn. Beide gelden overigens sterker voor etaleerders. Een kwart geeft aan helemaal geen waarde te hechten aan het bezit van boeken.

Lezen in het openbaar: performatief?

Maar weinig mensen doen bewust aan performatief lezen: lezen in het openbaar of op sociale media om indruk op anderen te maken. Hoewel ruim de helft (54%) van de Nederlanders wel eens in het openbaar leest, zoals op het strand, in het openbaar vervoer of in een park, zegt slechts 4% dat wel eens te doen om indruk te maken. Onder jongeren is dit – zoals veel sociaal gericht leesgedrag – iets hoger, maar het gaat nog steeds om een kleine minderheid (9%). Op sociale media komt performatief leesgedrag iets meer voor dan in het openbaar: 10% van alle respondenten en 17% van de jongeren geeft aan wel eens iets over boeken of lezen te plaatsen om indruk te maken.

Ook is er een klein deel dat het leesgedrag van anderen wel eens als performatief ervaart. Zo geeft 11% aan dat zij denken dat mensen in het openbaar lezen om interessant of intelligent over te komen, en 8% vindt dat het nep voelt als mensen in het openbaar lezen. Ook het posts over boeken op sociale media worden door een deel van de respondenten (17%) gezien als nep of interessantdoenerij. Het merendeel is echter positief over het zien van lezers in het openbaar: 42% zegt nieuwsgierig te worden naar het boek en 34% krijgt zelf zin om te lezen.

Dee Roest plaatst een kanttekening bij de term ‘performatief lezen’. Die heeft bij veel mensen een negatieve connotatie (“omdat je het laat zien, is het niet echt”), maar dit is niet helemaal terecht. Of een boek nu enkel wordt gelezen vanuit pure interesse voor het boek of (ook) om het online te laten zien, is volgens haar van ondergeschikt belang. De lezer (en diens publiek) komen hierdoor namelijk wel in aanraking met boeken, wat anders misschien niet het geval was geweest.

Sterker nog, boekencontent heeft – ook als het in eerste instantie performatief is – vooral een positief effect, want: zien lezen doet lezen. Boekencontent maakt mensen bovenal nieuwsgierig naar boeken en kan als opstapje dienen om meer en diverser te gaan lezen. Dit is ook terug te zien in de cijfers: bijna de helft van de respondenten (45%) krijgt zin om te lezen bij het zien van boekencontent. Daarbij blijft de eerdergenoemde authenticiteit cruciaal: het tonen van boeken in online content werkt het best als het past bij de content creator en diens imago.