Onderscheid kopers en leners in acht persona’s
Onderzoek impact bibliotheek op de markt (2025)
Hoewel sommige minderheidsgroepen zichtbaarder zijn geworden in het boekenvak in 2026, is diversiteit nog niet structureel verankerd in de sector als geheel. Ook is voor niet alle verschillende groepen in de samenleving even veel aandacht. Representatie van LHBTI+- en etnisch-culturele diversiteit is in toenemende mate geïntegreerd in aanbod en beleid, maar groepen als laaggeletterden en minder lezende jongens blijven grotendeels buiten beeld.
Dit blijkt uit het tweede deel van het onderzoek Uitdagingen en initiatieven in het boekenvak, dat de stand van zaken rond diversiteit in kaart brengt. Dit innovatieonderzoek is gebaseerd op eindopdrachten van deelnemers van het GAU-onboardingprogramma. Het beslaat vier thema’s: de opkomst van Engelstalige boeken, diversiteit, audio en digitaal lezen en duurzaamheid. De resultaten worden gepubliceerd in een reeks van vijf publicaties: één per thema en een slotpublicatie met aanbevelingen.
Het huidige rapport richt zich op diversiteit, met aandacht voor gender, seksualiteit, culturele achtergrond en laaggeletterdheid.
In 2022 concludeerde KVB Boekwerk in een eerste verkenning van diversiteit in het boekenvak: de wil om te werken aan meer representatie was aanwezig, maar het ontbrak aan voldoende kennis en middelen om ook echt iets te doen. Hoe is dat in 2026?
In de afgelopen jaren is diversiteit op meerdere plekken onderdeel geworden van de dagelijkse praktijk in het boekenvak. Initiatieven rond etnisch-culturele diversiteit en LHBTIQ+-representatie zijn verder geïntegreerd. Er is een groeiende vanzelfsprekendheid in collecties, wijze van presentatie en activiteiten. Daarnaast fungeren sommige boekhandels tegenwoordig als een soort safe space voor minderheidsgroepen die zich bedreigd voelen. Deze ontwikkeling is echter niet overal even stevig verankerd en hangt sterk samen met de mate waarin individuele boekhandels, uitgevers of bibliotheken er actief op sturen. Daarmee is het huidige boekenaanbod in Nederland nog altijd niet representatief voor de Nederlandse samenleving.
Aandacht voor laaggeletterde mensen blijft vanuit het boekenvak beperkt. Er bestaan wel gespecialiseerde uitgeverijen, boekenreeksen en leesbevorderingsinitiatieven voor laaggeletterden, maar het aanbod vanuit het vak blijft relatief klein. Dat het anders kan, blijkt in Zweden en andere Scandinavische landen, waar het aantal uitgeverijen gespecialiseerd in uitgaven in makkelijke taal vele malen groter is dan in Nederland. Ook wordt de doelgroep niet goed bereikt. Dit laatste geldt ook voor jongens die weinig (of niet) lezen. Dat deze twee groepen minder goed bereikt worden – ondanks het feit dat het in beide gevallen om miljoenen Nederlanders gaat – komt mede doordat ze niet expliciet vragen om boeken die voor hen geschikt zijn of waar zij zich in herkennen, iets wat LHBTIQ+’ers en mensen met een niet-Nederlandse etnisch-culturele achtergrond wel doen.
Onderdeel van het in 2022 gepubliceerde onderzoek was het overzicht Inclusie(f) op eigen initiatief, waarin dertig initiatieven rond diversiteit en inclusie werden beschreven. Deze waren grotendeels gericht op de eindconsument en bestaan in grote lijnen nog steeds. Sindsdien zijn er relatief weinig nieuwe initiatieven bijgekomen. Natuurlijk ontstaan er nog steeds nieuwe, vaak kleinschalige initiatieven vanuit persoonlijke motivatie. Voorbeelden zijn Velvet Publishers, een ‘lesbiqueer’ uitgeverij die zich richt op queer joy, en Aiko’s Boeken, een webwinkel met focus op Aziatische representatie in kinderboeken.
Dat er weinig nieuwe initiatieven zijn ontstaan in de afgelopen jaren, betekent niet dat er niets gebeurt. Diversiteit is in sommige delen van het boekenvak steeds meer onderdeel geworden van reguliere processen, waardoor aparte initiatieven minder nodig zijn. De aandacht is daarmee verschoven van zelfstandige initiatieven naar structurelere integratie binnen bestaande organisaties. Zo is de intersectioneel feministische uitgeverij Chaos onderdeel geworden van literaire uitgeverij Das Mag. Bovendien spelen ondersteunende organisaties een belangrijke rol. Stichting Lezen draagt bij aan kennisontwikkeling en bewustwording, terwijl het Letterenfonds de afgelopen jaren regelingen heeft verbreed om drempels voor verschillende groepen makers te verlagen. Deze partijen zijn invloedrijk, maar vooral faciliterend van aard.
Toch wijst het beperkte aantal nieuwe initiatieven ook op blinde vlekken. Vooral op het gebied van jongens als lezers en de structurele diversificatie van personeel binnen uitgeverijen en boekhandels blijven gerichte initiatieven achter. Dit verschil is deels te verklaren vanuit feit dat LHBTIQ+’ers en Nederlanders met een migratieachtergrond vaak zélf het initiatief nemen om veranderingen te bewerkstelligen door een uitgeverij of boekhandel op te richten. Mensen met beperkte (lees)vaardigheden of jonge mannen doen dit minder.
In het aanbod van uitgeverijen, bibliotheken en boekhandels is meer aandacht voor representatie van verschillende groepen dan voorheen. Vooral op het gebied van etnisch-culturele diversiteit en LHBTIQ+-representatie is die aandacht steeds meer onderdeel geworden van de reguliere praktijk. Voor laaggeletterden en jongens die minder lezen blijft het aanbod echter beperkt en zijn gerichte initiatieven schaars. Kortom, de afgelopen jaren zijn stappen gezet, maar de aandacht voor diversiteit is nog sterk afhankelijk van intrinsieke motivatie, beschikbare kennis en individuele organisaties. Daarmee blijven het delen van kennis over en structurele inbedding van diversiteit de belangrijkste uitdaging voor het boekenvak, óók als het gaat om doelgroepen waarvoor meer aandacht is (zoals etnisch-culturele diversiteit en LHBTIQ+).
Onderzoek impact bibliotheek op de markt (2025)
Onderzoek naar innovaties in het boekenvak
Een schets van de huidige situatie